De aandachtseconomie maakt jongeren niet zwak — zij maakt zelfsturing duurder
Sam Hendriksen Oostereng
13 juli 2026·3 min lezen
Een jongere die na tien minuten stopt met lezen, maar vervolgens anderhalf uur door korte video's scrolt, heeft niet automatisch een gebrek aan discipline. Het verschil zit niet alleen in de jongere, maar ook in de omgeving waarin die jongere probeert zijn aandacht vast te houden. Veel platforms gebruiken interacties om aanbevelingen te personaliseren en aandacht vast te houden. Die doelen hoeven niet overeen te komen met de doelen van een jongere. Het ontwerp van de omgeving kan daarom van belang zijn bij het bespreken van aandacht en zelfsturing. Zelfsturing is niet verdwenen. Zelfsturing is duurder geworden.
Aandacht is geen karaktereigenschap
Aandacht is geen losse eigenschap, maar een regulatieproces. Het raakt drie ontwikkelingsgebieden: executieve functies (kan ik mijn gedrag sturen?), motivatie (vind ik de inspanning de moeite waard?) en stressregulatie (kan ik blijven functioneren wanneer iets moeilijk of saai wordt?). Digitale platforms grijpen op al deze gebieden in. Ze bieden snelle beloningen, maken ontsnappen makkelijk en verkleinen de noodzaak om verveling uit te zitten.
Niet alle schermtijd is hetzelfde
Een smartphone is niet hetzelfde als sociale media. Een educatieve video is niet hetzelfde als een eindeloze feed. Een uur creëren is niet hetzelfde als een uur passief consumeren. De betere vragen zijn: Wat doet een jongere online? Welke inhoud krijgt hij of zij te zien? Welke activiteiten verdwijnen ervoor? Vanuit welke emotionele toestand wordt de telefoon geopend? Is het gebruik bewust gekozen of vooral automatisch?
Wat weten we werkelijk?
De Amerikaanse Surgeon General stelde in 2023 dat niet kan worden vastgesteld dat de huidige sociale-mediaplatforms voldoende veilig zijn voor kinderen en jongeren. Er zijn verbanden gevonden met depressieve klachten, angst, slaapproblemen, cyberpesten en een negatiever lichaamsbeeld. Toch is niet bewezen dat sociale media op zichzelf een complete mentale gezondheidscrisis hebben veroorzaakt. De betere vraag is: voor wie, onder welke omstandigheden, via welk mechanisme en ten koste waarvan heeft digitaal gebruik gevolgen?
Waarom sommige platforms zo moeilijk los te laten zijn
Veel telefoongebruik begint niet met een bewuste keuze, maar met een gevoel: onrust, verveling, frustratie, eenzaamheid. Telefoongebruik kan dan tijdelijk afleiding bieden. Bij sommige mensen kan het zo een automatische manier worden om met ongemak om te gaan. Dat is een mogelijke verklaring om te onderzoeken, geen vaststaand patroon bij iedere jongere.
We maken een individueel probleem van een industriële strategie
Zolang we het probleem bij de jongere leggen, hoeven we weinig te veranderen aan de omgeving. Weerbaarheid mag geen excuus worden om belastende systemen intact te laten. De Europese Commissie adviseerde in 2025 om bij accounts van minderjarigen functies als autoplay, pushmeldingen, streaks en leesbevestigingen standaard uit te schakelen.
Weerbaarheid is niet alles kunnen weerstaan
Het doel is een generatie die haar aandacht kan terughalen, ongemak kan verdragen, bewust kan kiezen en technologie kan gebruiken zonder voortdurend door technologie gebruikt te worden. De aandachtseconomie maakt jongeren niet automatisch zwakker. Maar zij maakt doelgericht gedrag wel zwaarder. De vraag is waarom wij het normaal zijn gaan vinden dat jongeren die prijs vrijwel alleen moeten betalen.